Laborategi-oharrak, 1. zk.: meta-orto-endo continuuma, eskailera berri bat

Gai konplexu bati buruzko elkarrizketa on orok maila batetik bestera egiten du. Software-talde batek produktu osoaz hitz egiten du, gero azpisistema batez, gero funtzio batez, gero lerro bakar batez, eta berriro gora. Medikua gaixotik organo batera igarotzen da, eta organotik zelula batera. Historialaria aro batetik gudu batera igarotzen da, eta gudutik soldadu baten gutun batera. Etengabe egiten ditugu jauzi horiek, eta, normalean, isilik. Isiltasun horrek harritzeko adina nahasmen sortzen du: bat oraindik basoaz ari da, eta bestea zuhaitz baten ondora hurbildu da jada.

Meta-orto-endo continuuma hiztegi txiki bat da, jauzi horiek esplizitu egiteko. Ez dio inori esaten nola deitu bere mailei, eta ez da abstrakzioari buruzko teoria bat. Mugimenduei ematen die izena, besterik ez, hitz horiek partekatzen dituen edonork ozen esan dezan elkarrizketa nora doan.

Hiru hitz

Orto orain gauden lekua da: uneko eztabaidaren berezko maila. Izena grekozko orthós hitzetik dator, «zuzen» edo «egoki». Esparru bakoitzak bere orto naturala du. Kode-berrikuspen batean, eztabaidatzen ari garen funtzioa izan daiteke; diseinu-bilera batean, funtzionalitate oso bat. Ortoa da eskalaren zero puntua.

Meta maila bat gora joatea da, irudi orokorrerantz (grekozko metá, «haratago»). «Igo gaitezen metara une batez: nola eragiten dio aldaketa honek aplikazio osoari?»

Endo maila bat behera joatea da, xehetasunetara (grekozko éndon, «barruan»). «Endora jaitsiz: nola inplementatuko dugu, benetan, bilaketa hau?»

Continuum bat, ez hiru kutxa

Ez dago hiru maila bakarrik. Irudika ezazu zenbaki-zuzen bat, ortoa zeroan duela. Meta gorantz hedatzen da, gaiak dituen abstrakzio-maila guztietan zehar, eta endo beherantz, xehetasun-maila guztietan zehar. Funtzio bakar batetik endora jaits zaitezke, haren algoritmora, gero datu-egiturara, gero memoriako bitetara; edo metara igo zaitezke, modulura, gero sistemara, gero sistemak zerbitzatzen duen negoziora.

Urrats bat baino gehiago egitea erraz esaten da: «bi maila metara», edo, idatziz, ikurra errepikatuz edo, jauzi handietarako, goi-indize bat erantsiz (ikus behean). Eta eztabaida maila berri batean finkatu eta han geratzen denean, aingura berriz bota daiteke, besterik gabe: «orto berria», edo «jar dezagun ortoa azpisisteman».

Analogia optiko bat

Pentsa ikusmenean. Orto ikusmen arrunta da: begi hutsa, edo ikusmen normala berreskuratzen duten betaurrekoak besterik ez. Endora joatea mikroskopioa hartzea da: gauza txikiagoak, askoz xehetasun handiagoz. Metara joatea teleskopioa da: dauden gauzarik handienak erakusten dizkizu, planetak eta galaxiak. Zorrotz aztertuta, analogia okertu egiten da, bi tresnek ikus-eremua estutu egiten baitute. Baina gehienoi teleskopioak berez ematen digu gora igotzearen sentsazioa, erakusten diguna handiagoa delako. Horixe da benetako koska: abstrakzio-maila pentsatzen ari zaren horren eskalari dagokio, ez aldi berean begi-bistan zenbat sartzen den. (Inolako handitzerik gabe atzera pauso bat emateko, besterik gabe, pentsa soro baten gainean gora doan drone batean, satelite-argazki batean edo mapa batean.)

Zertarako

Iragarri gabeko jauzi batek benetako kostua duelako. Diseinatzaile batek «hau motelegia da» esaten duenean lan-fluxu osoaz ari dela, eta ingeniariak «begizta hau motelegia da» ulertzen duenean, hamar minutu eman ditzakete gauza desberdinez eztabaidan. Jauziaren unean hitz bakar batek, «metara goaz» edo «endora goaz», maila berean mantentzen ditu denak. Mailak etengabe aldatzen diren esparruetan funtzionatzen du ondoen: softwarean, diseinuan, ingeniaritzan eta irakaskuntzan. Baina zoom-maila garrantzitsua den edozein elkarrizketatan balio du.

Hayakawaren eskaileraren gainean eraikiz

Hiztegi hau formulatu nuen, arbaso ospetsu bat zuenik jakin gabe. Language in Action (1939) liburuan, S. I. Hayakawa hizkuntzalariak abstrakzio-eskailera bat deskribatu zuen. Haren adibidea Bessie izeneko behi bat da: behealdean, Bessie bera, animalia bakar eta errepikaezin hori; maila bat gorago, «behia»; gero «abereak», «baserriko ondasunak», «ondasuna» eta, azkenik, «aberastasuna». Maila bakoitzak xehetasun gehiago uzten ditu kanpoan, eta eremu zabalagoa hartzen du.

Hayakawak maila bakarrean trabatutako abstrakzioaz (dead-level abstracting) ohartarazi zuen: eskailerako maila bakar batean itsatsita geratzeaz. Goian trabatuta, ezer errealik ukitzen ez duten orokortasun hutsetan hitz egiten duzu. Behean trabatuta, xehetasunak pilatzen dituzu, inora iritsi gabe. Haren irakaspena da nahita igo eta jaitsi behar dela, eta, batez ere, igo ondoren adibide batekin jaitsi behar dela berriro: adibiderik gabeko abstrakzioa hutsa da, eta abstrakziorik gabeko adibideak, pasadizo-pila bat.

Haren beste bi ideia, Alfred Korzybskiren semantika orokorraren tradiziotik datozenak, oso gertu daude honetatik:

• Mapa ez da lurraldea. Hitz oro gauza errealaren abstrakzio bat da jada, hura baino maila bat gorago. Zein mailatan zauden jakitea da biak ez nahasteko lehen defentsa.
• Bi baliotako pentsamendua eta balio anitzekoa. Dena edo hau edo hori balitz bezala tratatzea (ona ala txarra, irudi orokorra ala xehetasuna), edo tarte oso bat ikustea. Horregatik da hau continuum bat, eta ez «goi-maila» eta «behe-maila» arteko etengailu bat: gaiak dituen adina maila daude.

Meta-orto-endo continuumak elkarrizketaren alderdia eransten du. Hayakawak norbanakoei irakatsi zien eskaileran gora eta behera ibiltzen, beren pentsamenduan eta idazkeran. Hitz hauei esker, berriz, bi pertsona edo gehiago batera mugi daitezke: igoera bat iragarriz («metara goaz»), jaitsiera bat («endora goaz») edo etxerako itzulera («ortora bueltan»), inor beste maila batean ahaztuta gera ez dadin. Hayakawaren printzipioa da, ozen aplikatua. (Bret Victor diseinatzailearen «Up and Down the Ladder of Abstraction» saiakera interaktiboak, 2011koak, printzipio bera aplikatzen die software-tresnei: gora eta behera ibiltzeko aukera ematen duten interfazeak.)

Glifoak

Idazteko, egoera bakoitzak bere glifoa du:

• ↖ meta (U+2196, NORTH WEST ARROW, ipar-mendebalderako gezia)
• ⌀ orto (zero bat marra luze batekin; U+2300, diametro-ikurra)
• ↘ endo (U+2198, SOUTH EAST ARROW, hego-ekialderako gezia)

Elkarrekin idatzita, continuuma ↖⌀↘ bihurtzen da: zero marratu bat, zeinaren marra luzatu eta bi gezi bihurtzen baita, bata gora eta ezkerrera, eta bestea behera eta eskuinera. Urrats anitz errepikapenez (↖↖) edo goi-indize batekin (↖³) idatz daitezke. Eskuz idaztea gogaikarria da; beraz, egokiena testu-hedapeneko makroak edo adimen artifizialeko laguntzaile bat erabiltzea da, edo, besterik gabe, hitzak letraz idaztea.

Praktikan

Hiztegi honek arin erabilita funtzionatzen du ondoen, «adibidez» edo «beste modu batera esanda» bezala: aldaketaren unean seinale bat, ez errito bat. Hiztegia partekatzen duten bi lagunek «itxaron, jaitsi endora horretan» edo «egin dezagun pauso bat metara» esan dezakete, eta berehala dakite bestea non dagoen. Eta «ortora bueltan» digresio bat amaitzeko modu leuna da, digresioa eskaileran gora edo behera nahita egindako txango bihurtzen baita, bidetik aldentzea izan beharrean.